Łeba nad morzem oraz inne miejscowości

wczasy, wakacje, urlop

Pelplin

21 październik 2011r.

W 1258 r. książę Sambor II, pan na grodzie tczewskim, sprowadził z Doberanu w Meklemburgii konwent cysterski i osadził go w Pogódkach pod Skarszewami. Przywilejem z 2 11274 r., wystawionym w Świeciu nadana została temuż konwentowi przez księcia Mściwuja II wieś Pelplin z okolicą i do niej przeniósł się on w dwa lata później. Od tego momentu rozpoczęła się budowa zespołu budynków klasztornych, które zgrupowano nad korytem rzeki Wierzycy, wielce przydatnej gospodarce konwentu. Klasztor wzniesiono opierając się na ustalonym u cystersów schemacie urbanistyczno-architektonicznym. Ośrodek ideowy całego założenia tworzył w nim kościół, wyróżniający się w związku z tym wielkością i ozdobnością oraz bogatym wyposażeniem. W czasie od XIV do XVI w. powstała monumentalna trójnawowa bazylika z dwunawowym halowym transeptem, należąca do najokazalszych na ziemiach polskich. Zamknięte prosto ściany korpusów wschodniego i zachodniego flankuje po parze ośmiobocz-nych wieżyczek, ponad które wystrzelają ozdobne szczyty, stanowiące zasłony dachów. Niepospolitym dziełem architektoniczno-plastycznym jest XIV-wieczny portal północny, wykonany z cegły i sztucznego kamienia. Jego interesująca dekoracja figuralna tworzy wraz z płaskimi ornamentami arkadkowymi i roślinnymi ostrołuczną oprawę tympanonu (= pokryte rzeźbą pole nad nadprożem portalu). Ogromne połacie sklepień w nawach posiadają układ gwiaździsty, a w transepcie siatkowy i kryształowy. Piękno architektoniczne świątyni, wyrażające się doskonałością proporcji członów i kształtem bryły oraz szlachetną formą zdobień pozwalają zaliczyć pelpliński kościół pocysterski do najznakomitszych dzieł budownictwa sakralnego w Polsce. Od południa przytyka do niego trzyskrzydłowa siedziba cysterskiego konwentu. Powstała ona z budynków wznoszonych w różnym czasie, a następnie połączonych z sobą i powiązanych krużgankiem, który otacza kwadratowy wirydarz. Najstarszym pomieszczeniem, pochodzącym jeszcze z XIII w. jest dawne oratorium zakonników, pierwszy ich kościółek w Pelplinie, przeznaczony Katedra w Pelplinie później na kapitularz. Znajduje się on we wschodnim skrzydle byłego klasztoru, najstarszym i najpełniej zachowanym w części przyziemnej. W skrzydle południowym przetrwał dawny letni refektarz o powierzchni 9,20 x 26 m i wysokości 8,5 m. W tym wspaniałym wnętrzu mieści się obecnie biblioteka seminaryjna. Część wielkiego zespołu budynków opactwa pelplińskiego uległa w XIX w. rozbiórce, a pozostałe uległy gruntownym przemianom. Nastąpiło to po konfiskacie posiadłości i likwidacji konwentu przez Prusy (5 II11823 r.) i z kolei po przeniesieniu w 1824 r. do Pelplina stolicy biskupów chełmińskich. W byłym klasztorze umieszczono w 1829 r. Seminarium Duchowne, a w 1836 r. Collegium Marianum (szkoła średnia), za czym poszła adaptacja, a następnie rozbudowa na wielką skalę skrzydeł klasztornych. W sąsiedztwie erygowanej z kościoła klasztornego na katedrę budowli wzniesiono kilka kurii, a w parku stanął w 1837/38 r. neoromański pałac biskupi. Podobnie jak klasztor w Oliwie, również i zespół pelpliński ucierpiał wiele podczas częstych wojen, nękających ziemie pomorskie. Nigdy jednak nie dotknęły go tak katastrofalne zniszczenia, jak Oliwę. Największe straty wyrządziły Pelplinowi watahy żołdackie podczas wojny 13-letniej i wojska szwedzkie, które planowo ograbiały zarówno majątki, jak i klasztory polskie. Rezultatem tych poczynań jest brak w Pelplinie średniowiecznego wyposażenia kościoła, bardzo podobno bogatego. Obok nielicznych reliktów sztuki gotyckiej, w tym niezwykle cennych stall, inwentarz katedry stanowią dzieła epoki renesansu z jego północną odmianą - manieryzmem oraz baroku, rokoka i późniejsze. Zabytkom tym, na ogół posiadającym wielką wartość artystyczną, groziło wielkie niebezpieczeństwo ze strony pruskich historyków sztuki, którzy w okresie regotyzacji katedry w 2 poł. XIX w. domagali się usunięcia wyposażenia pochodzącego z czasów polskich, w tym nawet monumentalnej nastawy ołtarza głównego oraz ołtarzy bocznych, konfesjonałów i stall i zastąpienia ich pseudogotycką tandetą. Dzięki rozsądkowi członków kapituły nie doszło do realizacji barbarzyńskich pomysłów pruskich kulturtra-gerów. Wnętrze katedry jest przebogatą skarbnicą dziel sztuki, rzeźb, obrazów pędzla znakomitych mistrzów oraz wyrobów rzemiosła artystycznego i cennych paramentów kościelnych. Znaczny zasób zabytków plastyki znajduje się w pomieszczeniach byłego klasztoru, w Muzeum Diecezjalnym, skarbcu, krużgankach i innych pomieszczeniach. W bibliotece seminaryjnej zgromadzono około 55 tys. druków zwartych, 12 tys. starodruków, 640 rękopisów, 599 inkunabułów, w tym najcenniejszy, jedyny w Polsce egzemplarz dwutomowej Biblii Gutenberga, wydrukowanej w Moguncji w latach 1453-55. W kręgu katedry znajduje się prócz wspomnianych kanonii, wzniesionych w latach 1824-30 (jedna w budynku z 1719 r.). i pałacu biskupiego (przebudowany w 1928 r.), kilka obiektów zabytkowych, z których najstarszym jest dawna kaplica, konsekrowana - być może - w 1417 r., pełniąca od 2 poł. XVII w. funkcję kościoła parafialnego wsi, rozwiniętej na gruncie osady przyklasztornej. W kościele tym (p.w. Bożego Ciała) mieści się interesujący wystrój, przeważnie z XVII i XVIII w. Inne zabytki są pozostałością zabudowań klasztornych, np. dawna brama zachodnia opactwa, dziś dom bramny (XVI w.), średniowieczny szpital klasztorny i inne. Rozwój wsi przyklasztornej rozpoczął się w 2 poł. XIX w. po przeprowadzeniu przez Pelplin linii kolejowej (1852 r.) i wcześniej drogi bitej. W 1878 r. wybudowano dużą cukrownię, a później tartak, mleczarnię, elewator zbożowy, rozwinęło się rzemiosło, pozakładano sklepiki itp. Druga połowa XIX w. była okresem bujnego rozwoju Pelplina jako ośrodka kulturalnego polskiej ludności Kociewia i dalszych obszarów pomorskich. Od 1860 r. była tu czynnadrukarnia polska, a od 1869 r. wychodziło pismo religijne dla ludu - "Pielgrzym", wielce zasłużona gazeta w walce o polskość Pomorza Gdańskiego. Powstały też we wsi licznetowarzystwa polskie. Bank Ludowy, a w Seminarium Duchownym wielu kleryków zdobywało drogą samokształcenia i dzięki kontaktom z polskimi działaczami Kociewia i Kaszub przygotowanie do pracy społeczno-narodowej w zaborze pruskim. Niekorzystnie rysują się na tym tle sylwetki niektórych biskupów chełmińskich, np. A. Sedlaga, uważanego za powolne narzędzie germanizacji w rękach rządu pruskiego. Po powrocie w granice państwa polskiego w 1920 r. uzyskał Pelplin w 1931 r. prawa miejskie. W 1939 r. liczyło miasteczko około 4500 mieszkańców. Straszliwe ciosy spadły na duchowieństwo i świeckich mieszkańców Pelplina podczas okupacji hitlerowskiej. Seminarium Duchowne przejęte zostało przez gestapo i zamienione w katownię Polaków. W dniu 20 X 1939 r. wymordowali Niemcy wszystkich profesorów, kanoników i innych duchownych. Z rzezi tej wyszedł z życiem jedynie ks. prałat F. Sawicki, ten sam, którego papież mianował w 1938 r. biskupem gdańskim, a którego nie wpuściły do Gdańska tamtejsze władze hitlerowskie. Prócz księży zginęło wiele innych osób, w tym robotnicy, kupcy i miejscowa inteligencja oraz działacze. Część polskiej ludności wysiedlono, część wysłano na przymusowe roboty lub do obozów koncentracyjnych. Okrutny czas martyrologii Polaków pelplińskich przedstawiony jest w książce A. Męclewskiego pt. Pelplińska jesień. Powojenny rozwój miasteczka uwidacznia się w rozbudowaniu dawnych i powstaniu nowych zakładów pracy oraz licznych placówek usługowych, kulturalnych i oświatowych, wybudowaniu kilku nowych osiedli mieszkaniowch oraz we wzroście.liczby ludności z około 4000 w 1946 r. do ponad 7000 w ostatnich latach. Pelplin jest miejscem zamieszkania ks. dr. Bernarda Sychty, autora wydanego ostatnio 7-tomowego, pomnikowego Słownika gwar kaszubskich na tle kultury ludowej.

ocena 4,5/5 (na podstawie 10 ocen)

Wyjedź na wakacje nad morzem nad polski Bałtyk.
Katedra, wycieczki, Pelplin, historia, miasto